Ose Mataupu i le Lalolagi
O mea fa'aleaganu'u tumau (POPs) o vaila'au o'ona e a'afia ai le soifua maloloina o tagata ma le si'osi'omaga i le lalolagi. Talu ai e mafai ona felauaiga i le matagi ma le vai, o le tele o POP e gaosia i se tasi atunuu e mafai ma e mafai ona afaina ai tagata ma meaola e mamao ese mai le mea o loʻo faʻaaogaina ma faʻasaʻoloto ai. Latou te tumau mo se taimi umi i le siosiomaga ma e mafai ona faaputuputu ma pasi mai le tasi ituaiga i le isi e ala i le filifili meaai. Ina ia foia lenei popolega i le lalolagi atoa, na aufaatasi ai le Iunaite Setete ma isi atunuu e 90 ma le European Community e sainia se feagaiga a Malo Aufaatasi i Stockholm, Suetena, ia Me 2001. I lalo o le feagaiga, ua taʻua o le Stockholm Convention, na malilie atunuu e faaitiitia pe aveese le gaosiga, faaaogaina, ma/po o le tatalaina o POPs autu e 12 (silasila i le pusa), ma ua faamaoti mai i lalo o le Feagaiga o le isi POP o le atugaluga o vailaʻau faʻasaienisi i le lalolagi atoa.
O le tele o POP o loʻo aofia i le Stockholm Convention e le o toe gaosia i lenei atunuʻu. Ae ui i lea, o tagatanuu ma nofoaga o Amerika e mafai lava ona lamatia mai POPs o loʻo tumau pea i le siosiomaga mai POPs na gaosia ma le le iloa o loʻo tuʻuina atu i le Iunaite Setete, mai POPs o loʻo faʻasaʻolotoina i se isi mea ona ave lea iinei (e ala i le matagi poʻo le vai, mo se faʻataʻitaʻiga), poʻo mai mea uma e lua. E ui lava o le tele o atunuʻu atiaʻe ua latou faia ni gaioiga malosi e pulea ai POPs, o le tele o atunuʻu atinaʻe na faatoa amata faʻatapulaʻaina a latou gaosiga, faʻaogaina, ma faʻamalolo.
O le Feagaiga a Stockholm e faʻaopoopoina se tulaga taua i le lalolagi atoa i a tatou taumafaiga faʻalotoifale ma faʻaitulagi e pulea POPs. E ui lava e leʻi avea le Iunaite Setete ma Pati i le Feagaiga a Stockholm, o le Feagaiga sa faia se sao iloga i le puleaina o vailaʻau faʻaleagaina i luga o le atunuʻu ma le lalolagi atoa. Mo se faʻataʻitaʻiga, EPA ma setete ua matua faʻaitiitia le tuʻuina atu o dioxins ma furans i eleele, ea, ma vai mai punaoa a Amerika. E le gata i le su'esu'eina o dioxins, o lo'o galue malosi fo'i le EPA i le fa'aitiitia o le DDT mai puna'oa o le lalolagi. Na sainia e le Iunaite Setete ma Kanata se maliliega mo le Fa'ate'aina Fa'apitoa o Mea Oona Tumau i Vaituloto Tele e fa'aitiitia ai le fa'aoso mai mea oona. Ua sainia foi e le Iunaite Setete le feagaiga faaitulagi a le Komisi o le Tamaoaiga a Malo Aufaatasi mo Europa i POPs i lalo o le Feagaiga i luga o le Fesootaʻiga o le Ea Fesoʻotaʻi Mamao lea e faʻafeiloaʻi ai le Stockholm Convention POPs ma isi vailaʻau.
I le faaopoopo atu i maliega e fesoʻotaʻi ma POPs na auai le Iunaite Setete i le sainia, ua saunia foi e le Iunaite Setete le tele o fesoasoani tau tupe ma tekinolosi i atunuu i le lalolagi atoa e lagolagoina le faʻaitiitia o POPs. O nisi o nei fuafuaga e aofia ai faʻamaumauga tuʻuina atu o dioxin ma furan i Asia ma Rusia, ma le faʻaitiitia o punaoa PCB i Rusia.
O a POPs?
O le tele o POPs na fa'aaogaina lautele i le taimi o le fa'atuputeleina o fale gaosi oloa ina ua mae'a le Taua Lona Lua a le Lalolagi, ina ua fa'afeiloa'i le faitau afe o vaila'au fa'akomepiuta i le fa'aaogaina faapisinisi. O le tele o nei vailaʻau na faʻamaonia le aoga i le puleaina o faʻamaʻi ma faʻamaʻi, gaosiga o fualaʻau, ma alamanuia. O nei lava vaila'au, peita'i, e iai ni a'afiaga e le'i mafaufauina i le soifua maloloina o tagata ma le si'osi'omaga.
E toʻatele tagata e masani i nisi o POP e sili ona lauiloa, e pei o PCB, DDT, ma dioxins. POPs e aofia ai le tele o mea e aofia ai:
O vaila'au e gaosia ma le loto i ai i le taimi nei pe fa'aaoga muamua i fa'ato'aga, fa'ama'i fa'ama'i, gaosiga, po'o fa'agaioiga fa'apisinisi. O faʻataʻitaʻiga e aofia ai PCBs, lea na aoga i le tele o faʻaoga faʻapisinisi (faʻataʻitaʻiga, i le eletise eletise ma capacitors tetele, e pei o sua sua eletise ma vevela, ma faʻapipiʻi i vali ma lubricants) ma DDT, lea o loʻo faʻaaogaina pea e pulea ai namu e feaveaʻi malaria i nisi vaega o le lalolagi.
O vaila'au na gaosia e le'i mafaufauina, e pei o dioxins, e mafua mai i faiga fa'apisinisi ma fa'amumu (fa'ata'ita'iga, fa'amuina o otaota a le malo ma foma'i ma le susunuina o lapisi i tuafale).
O le DDT Dilemma
O le DDT e foliga mai o se tasi o vailaau e sili ona ta'uta'ua ma fefinaua'i na faia. E tusa ma le 4 piliona pauna o lenei vailaʻau taugofie ma tala faasolopito ua gaosia ma faʻaaogaina i le lalolagi atoa talu mai le 1940. I totonu o le Iunaite Setete, sa faʻaaogaina tele le DDT i faʻatoʻaga faʻatoʻaga, aemaise lava le cotton, mai le 1945 i le 1972. Na faʻaaogaina foi le DDT e puipuia ai fitafita mai faʻamaʻi e feaveaʻi iniseti e pei o le malaria ma le typhus o loʻo tumau pea i le taimi o le Taua Lona Lua a le Lalolagi. teropika. O le mamafa o le faʻaaogaina o lenei vailaʻau faʻaauau, peitaʻi, na taʻitaʻia ai le faʻaleagaina o le siosiomaga ma le faʻaputuina o le DDT i tagata ma meaola - o se mea na faʻaalia e Rachel Carson i lana tusi 1962, Silent Spring. O se tamaoaiga o suʻesuʻega faasaienisi ma faʻamaumauga o fanua ua faʻamaonia nei suʻesuʻega mai le 1960s na fautua mai, faatasi ai ma isi aafiaga, o le maualuga o le DDE (se metabolite o le DDT) i nisi o manu felelei na mafua ai ona manifinifi a latou atigi fuamoa ma le mafai ona maua ni fanau ola.
O le tasi ituaiga manulele e sili ona maaleale i le DDE o le aeto tula. O popolega lautele e uiga i le paʻu o aeto ma le ono aʻafia ai o isi aʻafiaga umi o le DDT i tagata ma meaola na mafua ai ona faʻaleaogaina e le Ofisa o le Puipuiga o le Siosiomaga (EPA) le resitalaina o le DDT i le 1972. O le aeto tula ua oʻo i se tasi o meaola sili ona mataʻutia le toe faʻaleleia i lo tatou talafaasolopito.
Tagata Femalagaa'i Fa'asao
Pefu o le Lalolagi: O lenei ata o loʻo faʻaalia ai se ata satelite o le auala o le ao o le pefu i luga o le Vasa Pasefika agai atu i Amerika i Matu. O lenei ao pefu na siitia e se afa i Asia ia Aperila 2001. O loo faaalia foi se ao pefu mai Aferika i matu o loo malaga atu i sisifo i luga o le Vasa Atalani.
O se fa'aosofiaga tele mo le Feagaiga a Stockholm o le mauaina lea o le fa'aleagaina o POPs i totonu o le Arctic fa'amamao - e faitau afe maila mai so'o se punavai iloa. O le tele o fa'amaoniga mo fela'uaiga mamao o mea kasa ma mea'ai i le ea i le Iunaite Setete o lo'o taula'i i le pefu po'o le asu aua o lo'o va'aia i ata satelite. O le su'eina o le tele o POPs i le si'osi'omaga e faigata ona o nei mea e mafai ona iai i vaega eseese (fa'ata'ita'iga, pei o se kesi po'o fa'apipi'i i mea ea i luga ole ea) ma e mafai ona fesuia'i i fa'asalalauga fa'asalalau. Mo se faʻataʻitaʻiga, o nisi POP e mafai ona feaveaʻi mo le tele o maila pe a oʻo mai le vai poʻo luga o le eleele i luga o le ea, poʻo le taimi e faʻafefe ai i vaega o le ea. Ona mafai lea ona latou toe foʻi mai i le lalolagi i ni vaega poʻo le kiona, timu, poʻo le puao. E feoa'i fo'i POP i vasa, vaitafe, vaituloto, ma, i se tulaga maualalo, fa'atasi ai ma le fesoasoani a manu fe'avea'i, e pei o meaola femalaga'i.
O a Gaioiga Fa'alotoifale ua Faia e Pulea POPs?
Ua faia e le Iunaite Setete ni gaioiga malosi i totonu o aiga e faʻaitiitia ai le faʻaosoina o POPs. Mo se faʻataʻitaʻiga, e leai se tasi o uluai POPs pesticides o loʻo lisiina i le Stockholm Convention e resitalaina mo le faʻatau atu ma tufatufa atu i le Iunaite Setete i aso nei ma i le 1978, na faʻasaina e le Konekeresi le gaosiga o PCB ma faʻatapulaʻaina le faʻaogaina o PCB totoe. E le gata i lea, talu mai le 1987, ua faʻaitiitia lelei e le EPA ma le setete le tuʻuina atu o le siʻosiʻomaga o dioxins ma furans i fanua, ea, ma vai mai punaoa a le US. O nei tulafono faatonutonu, faatasi ai ma taumafaiga ofo fua a le US alamanuia, na mafua ai le sili atu i le 85 pasene pa'u i le aofaʻi o dioxin ma furan faʻasaʻo ina ua maeʻa le 1987 mai punaoa faʻapisinisi. Ina ia malamalama atili i aʻafiaga e fesoʻotaʻi ma faʻamalologa o le dioxin, o loʻo faʻatautaia e le EPA se suʻesuʻega maeʻaeʻa o le faʻasaienisi o le dioxin ma o le a iloiloina nisi gaioiga e ono puipuia atili ai le soifua maloloina o tagata ma le siosiomaga.
Taofi le Fa'aaogaina o le DDT
I le aluga o tausaga, ua faia e le Iunaite Setete ni laasaga e faʻatapulaʻa ai le faʻaaogaina o le DDT:
1969: Ina ua uma ona suʻesuʻeina le tumau pea o toega o le DDT i le siʻosiʻomaga, ua faʻaleaogaina e le US Department of Agriculture (USDA) le resitalaina o nisi faʻaoga o le DDT (i luga o laau paolo, luga o tapaa, i totonu o le fale, ma totonu o le vai).
1970: Ua faaleaogaina e le USDA talosaga a le DDT i fua o faatoaga, laau faapisinisi, ma oloa fafie, faapea foi ma faamoemoega faufale.
1972: I lalo o le pule a le EPA, ua faaleaogaina le resitalaina o oloa DDT o totoe.
1989: O isi fa'aoga tuusaunoaina (fa'aoga fa'alesoifua maloloina lautele mo le puleaina o fa'ama'i pipisi, fa'aaogaina e le militeri mo karantina, ma le fa'aogaina o fualaau fa'asaina mo le puleaina o utu o le tino) ua tu'u fua.
Aso nei: E leai se US resitala mo DDT, o lona uiga e le mafai ona faʻatau faʻaletulafono pe tufatufa atu i le Iunaite Setete.
Puleaina o Dioxins
Ua tulituliloa e le EPA le pulea ma le puleaina o dioxins ma furans e sau i le ea, vai, ma le palapala. O le Tulafono o le Ea Mama e mana'omia ai le fa'aogaina o tekinolosi fa'atonutonu aupito maualuga e mafai ona ausia mo mea fa'aleagaina o le ea, e aofia ai dioxins ma furans. O puna'oa tetele o lo'o fa'atulafonoina i lalo o lenei pulega e aofia ai le fa'amuaina o otaota, fa'afoma'i, ma otaota mata'utia; gaosiga o pulu ma pepa; ma nisi o metala gaosiga ma le fa'amamaina. Dioxin fa'amalolo i le vai e fa'atautaia e ala i le tu'ufa'atasiga o mea e fa'atatau i tulaga lamatia ma fa'atekonolosi fa'avae i lalo o le Tulafono o Suavai Mama. O le fa'amamāina o 'ele'ele ua fa'aleagaina e le dioxin ose vaega taua o le EPA Superfund ma Resource Conservation and Recovery Act programs Corrective Action. O gaioiga tauofo e pulea ai le dioxins ma furans e aofia ai le EPA's Persistent, Bioaccumulative, and Toxics Program ma le Dioxin Exposure Initiative, o ia mea uma e aoina faʻamatalaga e logoina ai gaioiga i le lumanaʻi ma faʻaititia atili ai lamatiaga e fesoʻotaʻi ma le faʻaalia o le dioxin.
E Fa'afefea ona A'afia Tagata ma Manufeai i POPs?
O su'esu'ega ua fa'afeso'ota'i le fa'aalia o le POP i fa'aitiitia, fa'ama'i, po'o fa'aletonu i le tele o ituaiga o meaola, e aofia ai ituaiga i'a, manulele, ma mamamei. E mafai fo'i e manu fe'ai ona fai ma leoleo mo le soifua maloloina o tagata: o fa'aletonu po'o fa'aitiitia e iloa i le faitau aofa'i o meaola e mafai ona fa'alogoina se logo vave mo tagata. Fa'ata'ita'iga, fa'ata'ita'iga, fa'ata'ita'iga, fa'ata'ita'iga, na ta'ita'ia ai saienitisi e su'esu'e fa'aaliga POP i le faitau aofa'i o tagata (silasila i lalo mo nisi fa'amatalaga i Vaituloto Tele).
I tagata, fa'atupuina, atina'e, amio, neurologic, endocrine, ma immunologic a'afiaga fa'alesoifua maloloina ua feso'ota'i atu i POPs. E masani ona aafia tagata i POPs e ala i mea'ai leaga. O auala e le masani ai ona fa'aalia e aofia ai le inuina o vai leaga ma le fa'afeso'ota'i sa'o ma vaila'au. I tagata ma isi mammals tutusa, e mafai ona faʻafeiloaʻi POPs e ala i le placenta ma susu susu i le atinaʻeina o fanau. E tatau ona maitauina, e ui lava i lenei faʻalavelave faʻafuaseʻi, o faʻamanuiaga iloa o le susu-susu e sili atu nai lo le masalomia o lamatiaga.
O le tele o le faitau aofa'i o lo'o i ai i se tulaga lamatia o le fa'aalia o POPs, e aofia ai tagata o latou mea'ai e aofia ai le tele o i'a, figota, po'o mea'ai vao e tele le ga'o ma maua i le lotoifale. Mo se fa'ata'ita'iga, o tagata nu'u o le atunu'u e ono matua'i lamatia ona latou te va'aia tu ma aga fa'aleagaga e feso'ota'i ma a latou mea'ai. Ia i latou, o faigafaiva ma tuliga e le o ni ta'aloga po'o ni fa'afiafiaga, ae o se vaega o le olaga fa'ale-aganu'u, e ola ai, e leai se vaega aoga o le i'a e fa'aumatia. I nu'u mamao o Alaska ma isi nofoaga, atonu e na'o le pau lea o mea'ai e mafai ona maua mo taumafa (silasila i lalo mo nisi fa'amatalaga i le Arctic).
E le gata i lea, o tagata maaleale, e pei o tamaiti, tagata matutua, ma i latou o loʻo taofiofia le puipuiga o le tino, e masani lava ona sili atu ona aʻafia i le tele o ituaiga o filogia, e aofia ai POPs. Talu ai ona o POPs ua fesoʻotaʻi ma faʻafitauli faʻaletonu, o tane ma fafine o le matua o le fanautama e ono lamatia foi.
POPS ma le Filifiliga Mea'ai
E galulue POP i le filifili mea'ai e ala i le fa'aputuina o ga'o o le tino o mea ola ma fa'ateleina ai le fa'atosina a'o fealua'i mai le tasi meaola i le isi. O lenei faiga ua lauiloa o le "biomagnification." Pe a fa'apupulaina mea fa'aleaga e maua i le pito i lalo ole filifili mea'ai, e mafai ona fa'atupu ai se tulaga lamatia tele i manu fe'ai e fafaga i le pito i luga ole filifili mea'ai. O lona uiga e o'o lava i fa'asalalauga laiti o POP e mafai ona iai ni a'afiaga tetele.
Biomagnification in Action: O se suʻesuʻega i le 1997 a le Arctic Monitoring and Assessment Programme, e taʻua o Arctic Pollution Issues: A State of the Arctic Environment Report, na maua ai o le caribou i Kanata i Northwest Territories e tusa ma le 10 taimi le maualuga o PCBs e pei o le lichen na latou fafaga ai; O le maualuga o le PCB i luko na fafaga i le caribou na faʻateleina toeitiiti 60 taimi nai lo le lichen.
Le Matafaioi a Saienisi
E ui lava e tele mea e a'oa'oina e saienitisi e uiga i vaila'au POPs, o le tele o tausaga o su'esu'ega fa'asaienisi ua matua fa'atupula'ia ai lo tatou malamalama i a'afiaga a le POP i tagata ma meaola. Mo se fa'ata'ita'iga, su'esu'ega falesu'esu'e ua fa'aalia ai o le maualalo o tui o nisi POP e afaina ai nisi o totoga ma vaega o le atina'e. Ua fa'ailoa mai fo'i su'esu'ega e fa'apea, o le fa'apopoleina faifaipea i tui maualalo o nisi POP e mafai ona i'u ai i le fa'aletonu o le tino ma le fa'aletonu. O le fa'aalia i tulaga maualuga o nisi vaila'au POPs - e maualuga atu nai lo le masani ona fa'afeiloa'i e tagata ma meaola - e mafai ona fa'atupu ai le fa'aleagaina po'o le oti. O su'esu'ega fa'ama'i o le faitau aofa'i o tagata ma su'esu'ega o meaola e mafai ona maua atili fa'amatalaga i a'afiaga o le soifua maloloina. Ae ui i lea, talu ai o ia suʻesuʻega e itiiti le faʻatonutonuina nai lo suʻesuʻega falesuesue, o isi faʻalavelave e le mafai ona faʻamaonia e avea ma mafuaʻaga o aʻafiaga leaga.
A'o fa'aauau le su'esu'eina o POPs, o le a tatou a'oa'oina atili e uiga i le lamatiaga o le fa'aalia o le POP i tagata lautele, pe fia ni ituaiga o meaola (e aofia ai ma tagata) o lo'o fa'aalia, ma po'o a ni a'afiaga o le POP i nei meaola ma o latou fa'alapotopotoga. Na fausia e le EPA se lipoti e aotele ai le faasaienisi i POPs (silasila i Punaoa i lalo).
Faatanoa o POPs
E mafai ona teuina POPs i le gataifale ma le suasami fou e ala i le lafoaia o otaota, lafoaia o le ea, tafe, ma isi auala. Talu ai o POPs e maualalo le soluble vai, latou te pipii malosi i mea ma'ale'ale i palapala vai. O le i'uga, e mafai ona avea le palapala e fai ma faatanoa po'o "gogo" mo POPs. A fa'asolo i totonu o nei palapala, e mafai ona ave'esea POP mai le ta'amilosaga mo ni taimi uumi. Afai e fa'alavelave, peita'i, e mafai ona toe fa'afo'i atu i totonu o le si'osi'omaga ma le filifili o mea'ai, e ono avea ma puna o le fa'alotoifale, ma le lalolagi, fa'aleagaina.
SINOYQX sii mai Fa'aleagaga Fa'aleagaga Tumau: Ose Mataupu Fa'alelalolagi, Ose Tali Fa'alelalolagi | US EPA